Daryoga o'xshash musiqa
Bu musiqani faqat tabiat ovozi bilan solishtirish mumkin. Bejiz emaski, maqom tarixi bir necha asrni o'z ichiga oladi — barcha davrlarda va Markaziy Osiyoning turli xalqlarida u doimo alohida tuyg'ular uyg'otgan.
Maqom — o'zbek musiqa madaniyatining noyob hodisasi. Bu musiqa allaqachon mintaqaning boy an'analari qismiga aylangan. Uning paydo bo'lish ildizlari juda qadimiy. Markaziy Osiyo hududida u doimo yangragan. Ijro an'analari avloddan-avlodga o'tib kelgan. Va hozir ham maqom O'zbekistonda har kuni — bayramlarda, to'ylarda va konsert maydonlarida yangraydi.
O'zbek maqomlari asosida duvozdah maqom yotadi, bu arabchadan tarjimada o'n ikki maqom degani. Ularning kelib chiqishini insoniyat yaratilgan davr bilan bog'lashadi. Bu sirli musiqiy fenomenni turlicha izohlovchi son-sanoqsiz afsona va rivoyatlar mavjud.
Maqomning asosiy xususiyati — uning tuzilishi. Bu o'zaro bog'liq bir necha qismdan iborat yaxlit asar bo'lib, ularning har biri o'z nomi va ma'lum musiqiy hamda ritmik tuzilishiga ega. Shuning uchun bir soat yoki undan ko'proq vaqt davomida maqomda turli-tuman ohang va ritmlar yangraydi.
O'zbek maqomining muhim jihati — uning ma'naviy va meditativ ta'siri. Musiqachilar va tinglovchilar chuqur diqqat va emotsional jalb holatiga sho'ng'iydi, bu esa ichki xotirjamlik va uyg'unlikka yordam beradi. Bu maqomning falsafiy tomoni.
Har bir maqom ma'lum ma'no kasb etuvchi o'ziga xos nomga ega. «Ushshoq» boshlanishni, «navo» — yangilikni, «busalik» — yoshlikni anglatadi. Maqomlar dutar, tanbur, g'ijjak, chang chalib ijro etiladi — bu chiqish paytida o'zi ham ramzga aylanadigan asboblarning faqat bir qismi. Maqomda tasodifiy hech narsa yo'q.
Maqom ijrosi eng yuksak mahorat va milliy musiqani chuqur tushunishni talab qiladi. Birinchi ijrochilar orasida Navvob Kubro, Mehnavi bo'lgan — ular tufayli maqom mashhur bo'lgan. O'tgan asrda uning shuhrati yangi pog'onaga ko'tarildi, o'shanda butun Ittifoqqa Turdi Mirzayev, Botir Zokirov va Abdulla Oripov nomlari mashhur bo'lgan.
Bugun ham maqom zamonaviy konsert maydonlarida yangraydi. An'ana yashaydi, ammo san'atkorlar bu san'atga yangi g'oyalar, ijro texnikalarini olib kiradi. Alisher Xolmurodov murakkab uyg'unlikda «shashmaqom» uslubida ijro etadi. Farrux Soliyev — yorqin ritmika va tez sur'atda «buzkashi» uslubida. Shahodat Hamrayeva — asboblarni virtuoz egallashi va murakkab improvizatsiyalari bilan ajralib turuvchi «charxanuta» uslubida.
Boshqa madaniyat vakiliga maqom nima ekani va nega u qalbni shunchalik to'lqinlantirishini tushuntirish qiyin. Bu shunchaki musiqiy asar emas, balki, mahalliy aholi tushuntirganidek, tarix, madaniyat va ma'nolarga to'la butun bir olam. Maqomni shunchaki eshitish kerak.
