Kul — O‘zbekistonning eng sirli qishlog‘i

Men bu qishloqqa birinchi marta 2020 yilda yo‘l-yo‘lakay kelib qoldim. Manzarali joy, baland tog‘lik, eng toza havo, g‘ayrioddiy arxitektura o‘shanda meni hayratga soldi. Ammo ko‘chalarda odamlarning yo‘qligi taajjublantirdi. Keyin tushuntirishganidek, begona kishining paydo bo‘lishi oqibatlarga olib keladi: aholi o‘z uylariga qaytishga harakat qiladi, ayollarga esa katta aka, ota yoki erning hamrohligisiz chiqish taqiqlangan. Men bu yerga har yili kela boshladim, aholi, tarix va an’analar bilan tanishdim, foto- va videosuratlar oldim, shunday qilib, begonadan asta-sekin yaxshi tanish fotografga aylandim, do‘stlar orttirdim va o‘ziniki bo‘lib qoldim.

Kul (Ko‘l) qishlog‘i O‘zbekistonning eng baland tog‘li qismida — Hisor tizmasida 2 800 metr balandlikda 3 000 yildan ko‘proq vaqt avval tashkil topgan. Bir rivoyatga ko‘ra, qishloq aholisi — Aleksandr Makedonskiy qo‘shinining bevosita avlodlari, boshqasiga ko‘ra — ularning ajdodlari hali Chingizxon yurishlari davrida bosqinchidan qochib, bu yerga ko‘chib kelgan. Qishloqda taxminan 1 500 kishi, yoki 300 oila yashaydi, bu O‘zbekistondagi eng chekka qishloq. Bu yerda tojikcha gaplashadi. Aholining aytishicha, ilgari bu yerda ko‘l bo‘lgan, qishloq nomi ham shundan kelib chiqqan, o‘zi esa o‘sha paytda tog‘larda balandroqda joylashgan ekan. Ammo ko‘l yo‘qolgach, odamlar iliqroq pastlikka tushdi.

Qishloqdagi hayot tong saharda boshlanadi. Avvalo uy yonidagi yerga chang bosilishi uchun suv sepadi, sigirlarni sog‘adi va ularni kunlik o‘tlatishga tayyorlaydi. Biz allaqachon yozgan qo‘shni Gilan (12 km) kabi, qishloqdagi uylarning aksariyati ikki qavatli: birinchisi — mol-hol hovlisi, ikkinchisi — turar-joy. Markaziy Osiyoda bunaqasini boshqa hech qayerda ko‘rmaysiz. Yangi uylar qurishda terak ishlatiladi, undan devorlar asosini qiladi. Poydevor va ko‘pincha birinchi qavat uchun tog‘ toshidan foydalaniladi — ham arzon, ham doimo qo‘l ostida. Hisordagi qishlarning qattiqligi tufayli uylar past shiftli va kichik xonali qilib quriladi: shunda ular tezroq isiydi.

Afsuski, qishloqda ko‘p asrlik uylar qolmagan, aholi ularni o‘zi buzgan, hozir bundan juda afsuslanadi. Uylardagi mebeldan faqat sandiqlar bor, an’anaga ko‘ra har bir xonada to‘rttadan ko‘rpacha bo‘lib, ularni ayollar o‘zi tikadi, jun va titilgan paxta bilan to‘ldiradi. Ularni dasturxon atrofida xona perimetri bo‘ylab yozadi. Kulda juda dindor odamlar yashaydi, shuning uchun bu yerda alkogol va sigaret sotilmaydi, bu harom (gunoh) hisoblanadi. Qishloqda tug‘ilgan kunlar nishonlanmaydi, dabdabali to‘ylar qilinmaydi: kuyov kelin uyiga kamtarona keladi va uni olib ketadi. Qalin oz to‘lanadi. Bu tog‘ qishlog‘i aholisining qiziqarli an’analaridan biri — tug‘ilgandan ko‘z tegishidan tumor taqish. Uni yo onasi, yo buvisi qiladi, ammo tumorni bolaga taqishdan oldin, ulardan biri uni tishi bilan tishlashi kerak. Ma’lum yoshga yetgach, tumor yechiladi.

Qishloq aholisi yilning to‘qqiz oyi (qishdan tashqari) ishlaydi. Shanba va yakshanba kunlari ham ular mol boqish, pichan yig‘ish, bug‘doy va kartoshka yetishtirish va yig‘ish, ajdodlari hali tog‘ yonbag‘irlariga ekkan bog‘larni parvarishlash, sovuq kunlarda uylarni isitish uchun o‘tin va tezak (go‘ng va somon) tayyorlash bilan shug‘ullanadi, yangi turmush qurganlar uchun yangi uylar quradi yoki shunchaki mavjud uylariga qo‘shimcha quradi. Bu yerda erkak va ayol ishiga bo‘linish yo‘q, hammasi ertalab soat sakkizdan quyosh botgunga qadar birgalikda qilinadi. Kulda IIB bo‘limi yo‘q, faqat uchastka inspektori bor, kasalxonani esa yaqinda qurishdi. Ilgari ayollarga tug‘ish uchun qo‘shni qishloqlarga borishga to‘g‘ri kelardi. Qishloqda maktab ham bor. Bu yerda asosan eshak, mototsikl yoki «Niva» mashinalarida yurishadi.

So‘nggi paytlarda Kulga tobora ko‘proq turistlar kela boshladi: yonidan O‘zbekistonning eng baland nuqtasi — Hazrati Sulton cho‘qqisiga (4 643 m) yo‘l o‘tadi, u so‘nggi yillarning ommabop yo‘nalishiga aylandi. Shuning uchun uning aholisi tashqi dunyo odamlariga ko‘nikishga majbur. Hazrati Sulton taniqli faylasuf, islom voizi va so‘fiy shoir (1103–1166) Xoja Ahmad Yassaviy (Hazrati Sulton) sharafiga nomlangan. Hisor tizmasining bu cho‘qqisi bilan geografik nuqtaga mifologiklik qo‘shadigan qiziqarli afsona bog‘liq.