Ko'pkari — jasur chavandozlar musobaqasi. HILL UZBEKISTAN hujjatli ekspeditsiyasi

HILL UZBEKISTAN Surxondaryoga hujjatli ekspeditsiyaning ikkinchi bosqichini yakunladi. U jurnalning O'zbekiston an'analarini saqlash va tiklash, shuningdek turizmni rivojlantirishga qaratilgan yangi loyihasi doirasida tashkil etilgan. Natijada yangi betakror folklor-etnografik materiallar — mintaqa aholisi bilan suhbatlar, ularning e'tiqodlari, afsonalari va urf-odatlari paydo bo'ldi. Bu kontent mamlakat madaniy merosining jonli tadqiqotini shakllantiradi.

Surxondaryo viloyati hokimiyati va Surxondaryo viloyati turizm boshqarmasi vakillariga, shuningdek Leica fototexnika brendiga homiylik va tashkiliy yordami uchun minnatdorchilik bildiramiz.

O'zbekiston — tarixi va madaniyati ming yillarni qamrab oladigan, har bir an'ana o'zida xalqning kuchi va ruhini saqlaydigan mamlakat. Bu yerdagi eng tomoshabop va e'zozlanadigan urf-odatlardan biri ko'pkari bo'lib qoladi — yigitlarning otliq musobaqasi, mardlik, kuch va ot minish mahoratining sinovi.

«Ko'pkari» nomi turkiy «ko'p» — «ko'plik» so'zi va forscha «kori» — «ish» so'zini birlashtiradi, buni «umumiy ish» yoki «ko'pchilik ishi» deb tarjima qilish mumkin. Turli mamlakatlarda bu musobaqa turli nomlar bilan mashhur: O'zbekistonda — uloq yoki ko'pkari, Tojikistonda — buzkashi, Qozog'istonda — ko'pkar tartu.

Qadimdan hozirgi kungacha

Tarixchilar bunday turnirlar haqidagi birinchi eslatmalarni miloddan avvalgi VII asrda, zardushtiylik davrida xitoy sayohatchilarining Davan davlati (hozirgi Farg'ona vodiysi hududi) haqidagi yozuvlarida topadi. O'shandan beri tomosha va musobaqalarga ishtiyoq faqat kuchaydi, ko'pkari esa asrlardan o'tib, kuch va jasorat ramzi bo'lib qoldi.

Qoidalar va tayyorgarlik

O'yinning mohiyati shundaki, chavandozlar — chopandozlar echki yoki qo'chqor tanasi uchun kurashadi, uni maxsus belgilangan chiziq yoki doiraga yetkazish kerak. Butun harakat chang to'dalari va o'nlab ishtirokchilarning keskin kurashida kechadi. Muhit kuchi bo'yicha ispan korridasi yoki amerika rodeosi bilan qiyoslanadi.

Ko'pkari an'anaviy ravishda bahor va kuzda — to'ylar davrida va Navro'zda o'tkaziladi. Musobaqaga tayyorgarlik vaqt va puxtalikni talab qiladi: oldindan kengash — maslahat yig'iladi, u yerda o'yin o'tkaziladigan joy va g'oliblarga qanday sovrinlar berilishi tanlanadi.

Musobaqa uchun qo'chqor tanasi alohida tarzda tayyorlanadi: yurak va jigardan tashqari ichak-chavoqlar olib tashlanadi, oyoq-qo'llar tizzagacha kesiladi. Vazni 50 kilogrammdan oshmasligi kerak. Agar u kamroq bo'lsa, muvozanatni saqlash uchun ichiga tuz yoki tuproq qo'shiladi.

Faqat kuchli va intizomli otdagi yaxshi tayyorlangan chavandoz ishtirokchi bo'la oladi. Ko'pincha ko'pkarida qarabair zotidagi otlar — chidamli va og'ir kurashga o'rgatilgan — qatnashadi. Ularga ayniqsa puxta qaraladi: to'g'ri ovqatlanish, mashg'ulot tartibi va majburiy ochiq havoda sayrlar ta'minlanadi.

Jihozlar va o'yin jarayoni

Himoya uchun chavandozlar maxsus paxtali to'nlar, shimlar va dubulg'alar kiyadi. O'yin qizg'in pallasida raqiblar bir-birini qamchi bilan urishi mumkin — bu joiz, shuning uchun jihozlar zarur.

Qoidalarga ko'ra raqibga orqadan hujum qilish, uni otdan turtib tushirish yoki ataylab jarohatlash taqiqlangan. Chavandozlar baxtsiz hodisalardan qochish uchun tomoshabinlardan uzoqda turadi. Tomoshabinlarga ham ishtirokchilarga yordam berish, masalan, tanani yerdan uzatish qat'iyan taqiqlanadi.

O'yin boshqaruvchisi qo'chqor tanasini maydon markaziga qo'yib, o'yin boshlanganini e'lon qilishi bilan, o'nlab chavandozlar oldinga otiladi. Eng epchil va jasur chavandozlargina olomon orasidan yorib o'tib, o'ljani qo'lga kiritib, uni marra chizig'igacha yetkazishga muvaffaq bo'ladi. Qolganlari esa o'ljani ulardan tortib olishga harakat qiladi.

G’alaba va mukofotlar

Qadimda g'olibni mol, gilam yoki zotli otlar bilan e'zozlardi. Bugun sovrinlar maishiy texnika, avtomobillar va boshqa qimmatbaho sovg'alar bo'lishi mumkin. Ammo moddiy mukofotlardan ancha muhimi — g'olib uzoq yillarga oladigan hurmat va e'tibor.

Madaniy ahamiyati

Ko'pkari — shunchaki sport musobaqasi emas. Bu Markaziy Osiyo xalqlarining madaniy kodining bir qismi, avlodlar orasidagi o'ziga xos ko'prik. Otlarni qanday tayyorlash, chavandozlarni mashq qildirish va hatto o'yin bilan bog'liq marosimlar haqidagi bilimlar otadan o'g'ilga o'tadi.

Bugun ko'pkari turnirlari O'zbekistonning turli mintaqalarida — Qashqadaryo, Surxondaryo, Samarqand va Buxoro viloyatlarida o'tkaziladi. Ularda nafaqat mahalliylar, balki Qozog'iston, Tojikiston va Qirg'izistondan kelgan chavandozlar ham qatnashadi. Bu musobaqalar do'stlik va birlik ramziga aylandi, mamlakat mehmonlari uchun esa — qadimiyat ruhi va ajdodlar kuchini saqlab qolgan an'ana bilan yaqindan tanishishning betakror imkoniyati bo'ldi.