Quyosh charaqlar va simlar g‘o‘ng‘illar: O‘zbekiston intellektual energotarmoqlarga tayyormi?
Antik davr faylasufi Miletlik Fales daryo bo‘yida o‘tirib, qahrabo toshini junga ishqalaganida, bu harakati kelajakda milliardlab dollar va yevro daromad keltiruvchi ulkan kuchga asos bo‘lishini xayoliga ham keltirmagan edi. Aniqrog‘i, dollar va yevrolarning. Dunyoning eng yirik elektr ta’minotchilari hech qachon cho‘ntaklari bo‘sh qolishidan nolimaydilar. Masalan, Fransiyaning energetika giganti EDF Group yiliga 140 milliard yevrogacha sof foyda ko‘radi, uning eng yaqin raqobatchisi Engie esa qariyb 94 milliard yevro daromad oladi.
To‘g‘ri, bu yerda bir muhim jihat bor. EDF Group biznesining tayanchi 58 ta reaktordir. Albatta, fidoyi muhandislar atom energetikasini toza, arzon va hamyonbop deb atashadi, biroq Ukraina va Belarus chegarasida hamon sarkofag ostida radiatsiya g‘o‘ng‘illab yotgan maskan bor. Butun sayyora buni yaxshi eslaydi. 2024-yilda Qozog‘iston aholisi Balxash ko‘lida yangi AES qurilishi bo‘yicha o‘tkazilgan referendumda unchalik katta ishtiyoqsiz ovoz berdi. Loyiha ma’qullangan bo‘lsa-da, ekofaollar yakuniy natijalar haqiqiy ko‘rsatkichlardan farq qilishi mumkinligiga ishonchi komil.
Asosiy savol shundaki, haqiqatan ham toza energiya manbalari bozorda raqobatbardosh bo‘la oladimi? Shubhasiz! Masalan, Amerikaning NextEra Energy korporatsiyasi shamol va quyoshdan olingan elektr energiyasini sotish orqali yiliga 18 milliard dollargacha daromad ko‘rmoqda. Yuqorida tilga olingan Engie ham quyosh panellari va shamol turbinalari qurilishiga faol sarmoya kiritmoqda, chunki ularda katta istiqbolni ko‘ryapti. Albatta, minglab kichik manbalarga tayanadigan energotarmoq bitta stansiyadan bitta kabel tortilgan tizimdan ancha murakkabroq. Biroq texnologiyalar allaqachon insoniyatga yordamga shoshilmoqda.
Smart Grid yoki intellektual elektr tarmoqlari — bu to‘xtatib bo‘lmas kelajakdir. Bunday tizim real vaqt rejimida tashqi sharoitlarga moslashishga, yuklamani qayta taqsimlashga, yo‘qotishlarni kamaytirishga va qayta tiklanuvchi energiya manbalaridan (QTEM) samarali foydalanishga qodir. Klassik elektr ta’minoti sxemasida energiya bir yo‘nalishda — generatordan iste’molchiga qarab harakatlanadi. Agar bitta podstansiyada ortiqcha yuklama yuzaga kelsa, uni qo‘shni stansiya hisobiga tezda bartaraf etib bo‘lmaydi, natijada uzilishlar sodir bo‘ladi. Smart Grid bu muammoni raqamli texnologiyalar yordamida hal qiladi. Tizim asosini datchiklar, dasturiy boshqaruv va sun’iy intellekt tashkil etadi.
Smart Grid’ning asosiy afzalliklaridan biri — QTEMning integratsiyalashuvidir. Shamol notekis esishi, quyosh bulutlar ortiga yashirinishi mumkin, ammo tizim ob-havo o‘zgarishlarini oldindan bashorat qiladi va zaxira quvvatlarni ishga tushirish yoki yuklamani taqsimlash orqali buni qoplaydi. Bundan tashqari, Smart Grid iste’molchilarga energiyani boshqarishda ishtirok etish imkonini beradi. Hozirning o‘zida ayrim mamlakatlarda foydalanuvchilar xonadonlaridagi quyosh panellaridan olingan ortiqcha elektrni tarmoqqa qayta sotishlari mumkin. Quvvatlash stansiyalariga ulangan elektromobillar esa nafaqat zaryad oladi, balki iste’mol yuqori bo‘lgan pallada to‘plangan energiyaning bir qismini tarmoqqa qaytarib, tizim barqarorligini ta’minlashga yordam beradi.
Ko‘plab davlatlar intellektual tarmoqlarni faol joriy etmoqda. AQSHda Smart Grid loyihalariga sarmoyalar 100 milliard dollardan oshdi, Xitoy 300 milliarddan ortiq mablag‘ tikdi, Yevropa Ittifoqi esa 2050-yilga kelib bu maqsadlar uchun 530 milliard yevrodan ko‘proq sarflashni niyat qilgan. Ayrim mintaqa yoki viloyatni to‘liq Smart Grid tizimiga o‘tkazish 500 milliondan bir necha milliard dollargacha mablag‘ talab etadi.
O‘zbekiston-chi? Bunday serquyosh o‘lkada jahon tendensiyasidan chetda qolishning imkoni yo‘qdek tuyuladi. Ammo unday emas! 2023-yilda mamlakat yalpi ichki mahsuloti (YIM) qariyb 102 milliard dollarni tashkil etdi — bu elektr tarmoqlarini global raqamlashtirishning to‘liq qiymatidan ham kamroqdir. O‘zbekiston uchun bugungi kunda butun mamlakat miqyosida Smart Grid’ni to‘liq joriy etish imkonsiz, biroq davlat ushbu sohadagi alohida loyihalarga mablag‘ ajratmoqda. Muhimi, quyosh so‘nmasin! Qolgan barchasiga, albatta, erishamiz.
